Davlat xaridlari haqida gap ketganda odatda ikki xil fikr eshitiladi: «u yerda hammasi oldindan hal boʻlgan» yoki «u yerda pul yotibdi». Ikkalasi ham raqamga tayanmagan gap.
Quyida bozorning haqiqiy manzarasi: bir kunda nechta lot chiqadi, pul qancha, qaysi viloyat va soha faol, va eng muhimi — savdo turiga qarab narx qanchalik chuqur tushadi. Barcha raqamlar Tender Radar bazasidan, u 2022-yil fevralidan 2026-yil sentabrigacha boʻlgan 322 628 ta savdoni qamraydi.
Bozor qanchalik katta
Eng sodda ikkita raqam bozorni toʻliq tasvirlaydi:
- Kuniga ~300 ta yangi lot — oxirgi 90 kun oʻrtachasi.
- Oyiga 7–13 trillion soʻm — shu lotlar boʻyicha eʼlon qilingan hajm.
Muhim nuqta shundaki, bu 300 ta lot bitta joyda turmaydi. Ular toʻrtta alohida maydonchada tarqoq: xarid.uzex.uz, etender.uzex.uz, xt-xarid.uz va tender.mc.uz. Maydonchalar bir-biri bilan bogʻlanmagan, umumiy qidiruv yoʻq. Shuning uchun koʻpchilik firma amalda bitta maydonchani kuzatadi va qolgan uchtasidagi oʻziga mos lotlarni umuman koʻrmaydi.
Bazadagi 322 mingdan ortiq savdodan 93 038 tasi toʻliq yakunlangan — yaʼni gʻolib narxi maʼlum. Quyidagi barcha tushish foizlari aynan shu yakunlangan savdolar asosida hisoblangan. Bundan tashqari 107 314 ta tugagan UZEX auksioni boʻyicha ishtirokchi soni ham saqlangan — raqobat haqidagi xulosalar shu qismdan chiqadi.
Yaʼni bu raqamlar prognoz yoki taxmin emas: ular allaqachon oʻtib boʻlgan, natijasi rasman eʼlon qilingan savdolarning tarixi.
Savdo turlari: narx qayerda chuqur tushadi
Bu bozorning eng amaliy jadvali. Uchta asosiy savdo turi bor va ular bir-biridan tubdan farq qiladi:
| Turi | Yakunlangan savdo | Gʻolib narxining oʻrtacha tushishi | Narx urushi (≥35% tushish) |
|---|---|---|---|
| Auksion | 35 896 | −28,5% | 33% |
| Otbor | 31 458 | −12,4% | 11% |
| Tanlov (tender) | 25 323 | −5,4% | ~0% |
| Hammasi birga | 93 038 | — | 17% |
Farq nimadan kelib chiqadi: auksionda faqat narx hal qiladi. Kim arzon bersa — oʻsha yutadi, boshqa mezon yoʻq. Shuning uchun u yerda narx oʻrtacha 28,5 foiz tushadi va har uchinchi auksionda tushish 35 foizdan oshadi.
Tanlovda esa hujjat, tajriba va muddat ham baholanadi. Natijada gʻolib narxi start narxdan atigi 5,4 foiz past boʻladi. Yaʼni kuchli hujjati bor firma tanlovda narxni deyarli tushirmasdan yutishi mumkin.
Raqobat narxni qanday belgilaydi
Narx oʻz-oʻzidan tushmaydi — uni raqiblar tushiradi. Ishtirokchi soni maʼlum boʻlgan 27 995 ta tugagan auksionni koʻrib chiqqanimizda bogʻliqlik deyarli chiziqli chiqdi:
| Ishtirokchi | Savdo soni | Oʻrtacha tushish |
|---|---|---|
| 1 ta | 879 | −2,0% |
| 2–3 ta | 7 414 | −12,2% |
| 4–6 ta | 11 280 | −29,2% |
| 7–10 ta | 6 911 | −43,9% |
| 11+ ta | 1 511 | −58,8% |
Bozor boʻyicha oʻrtacha ishtirokchi soni — 4,49 ta. Taqsimot esa shunday: auksionlarning 17 foizida ishtirokchi 0–1 ta, 23 foizida 2–3 ta, 36 foizida 4–6 ta va 27 foizida 7 tadan koʻp.
Bu jadvaldan bitta amaliy xulosa chiqadi: lotga kirishdan oldin nechta raqib kutilayotganini taxmin qilish, tannarxni hisoblashdan kam ahamiyatli emas. Etti raqibli auksionda narx oʻrtacha 44 foiz tushadi — bunday chuqurlikka tayyor boʻlmasangiz, savdoga umuman kirmaslik toʻgʻriroq.
Teskari tomoni ham bor. Auksionlarning 17 foizida raqib deyarli boʻlmaydi va narx oʻrtacha atigi 2 foiz tushadi — bunday lot amalda start narxida yutiladi. Ular kam emas, lekin ularni eʼlon berilgan kuni topish kerak: muddat tugaguncha bir-ikki kun qolganda koʻrgan firma hujjat yigʻishga ulgurmaydi.
Qaysi viloyatlarda lot koʻp
Oxirgi bir yildagi lot soni va shu viloyatdagi oʻrtacha tushish:
| Viloyat | Lot | Tushish |
|---|---|---|
| Toshkent shahri | 18 118 | −23,9% |
| Qashqadaryo | 9 289 | −18,0% |
| Toshkent viloyati | 8 523 | −16,8% |
| Samarqand | 8 490 | −13,7% |
| Qoraqalpogʻiston | 7 699 | −12,7% |
| Buxoro | 5 892 | −14,9% |
| Fargʻona | 5 817 | −14,9% |
| Andijon | 5 699 | −12,0% |
Toshkent shahri lot soni boʻyicha ham, raqobat boʻyicha ham birinchi oʻrinda: u yerda lot eng koʻp, lekin narx ham eng chuqur tushadi — oʻrtacha 23,9 foiz. Andijon yoki Qoraqalpogʻistonda esa oʻrtacha tushish 12–13 foiz atrofida.
Bu viloyatdagi firma uchun oddiy ustunlik: oʻz hududingizdagi lotda transport arzon, yetkazish tez va tannarxingiz Toshkentdan kelgan raqibnikidan past boʻladi. Poytaxtdagi 18 ming lotni quvish oʻrniga oʻz viloyatingizdagi savdolarni toʻliq qamrab olish koʻpincha foydaliroq chiqadi.
Qaysi sohalarda lot koʻp
Bozorning yana bir muhim kesimi — soha. Oxirgi bir yilda eng koʻp lot chiqqan yoʻnalishlar:
| Soha | Lot |
|---|---|
| Kitob va bosma mahsulotlar | 26 729 |
| Metall buyumlar va asboblar | 25 848 |
| Loyiha-smeta va muhandislik xizmatlari | 25 595 |
| Mashina, uskuna va ehtiyot qismlar | 22 597 |
| Qurilish-montaj ishlari | 20 425 |
| Elektr uskunalari | 19 430 |
| Dori-darmon va tibbiy vositalar | 18 525 |
| Plastmassa quvur va armatura | 18 495 |
| Kimyo mahsulotlari, boʻyoq | 17 268 |
| Avtotransport ehtiyot qismlari | 14 716 |
| Kompyuter va elektronika | 14 618 |
| Qurilish va rekonstruksiya ishlari | 12 744 |
Roʻyxatdagi birinchi oʻnlikning katta qismi — oddiy taʼminot: bosma mahsulot, metall, elektr uskunasi, quvur, boʻyoq, ehtiyot qism. Bularni sotish uchun zavod kerak emas, ulgurji taʼminotchi bilan ishlash yetarli. Aynan shuning uchun bu sohalarda raqobat ham baland.
Qurilish, yogʻoch va metall auksionlarida oʻrtacha tushish −29,9% — bozor oʻrtachasidan chuqurroq. Bu yoʻnalishlarda tannarxni «taxminan» hisoblash eng qimmatga tushadi.
Zakalat: bozorda muzlab turgan pul
Koʻpchilik hisobga olmaydigan raqam. 2026-yilda 65 887 ta lotda zakalat talab qilingan, oʻrtacha miqdori — start narxning 2 foizi. Jami bloklangan mablagʻ — 918 milliard soʻm.
Bu pul yoʻqolmaydi, lekin savdo tugaguncha muzlab turadi va boshqa lotga yetmay qolishi mumkin. Yana bir nozik joy: taklif chuqur tushganda zakalat ham oʻsadi. Bazadagi haqiqiy holatda zakalat 1,3 million soʻmdan 12 million soʻmgacha koʻtarilgan — yaʼni savdo davomida firmadan kutilmaganda oʻn barobar koʻp pul talab qilingan.
Narx urushi qayerda kutiladi
Umumiy boʻyicha yakunlangan savdolarning 17 foizida narx 35 foizdan chuqur tushadi. Bu oʻrtacha raqam, lekin u lotlar orasida tekis taqsimlanmagan — yuqoridagi jadvallardan koʻrinib turibdiki, auksionda bu ehtimol 33 foiz, tanlovda esa deyarli nolga teng.
Biz 93 ming yakunlangan savdoda oʻqitilgan modelni shu ehtimolni oldindan baholash uchun ishlatamiz. Model «eng xavfli» deb belgilagan lotlarning 54 foizida narx haqiqatan ham 35 foizdan chuqur tushgan. Model xatoligi — ±8,7 foiz punkt, yaʼni u aniq narxni emas, kutilayotgan oraliqni beradi.
Bu raqamlardan qanday foydalanish kerak
Uchta amaliy xulosa:
- Savdo turini tanlang. Hujjatingiz va tajribangiz kuchli boʻlsa — tanlov va otbor sizga foydaliroq: u yerda narx mos ravishda 5,4 va 12,4 foizga tushadi, auksiondagi 28,5 foizga emas.
- Oʻz viloyatingizdan boshlang. Transport va yetkazish ustunligi tannarxda bevosita koʻrinadi, raqobat esa poytaxtdagidan yengilroq.
- Zakalatni oldindan rejalashtiring. Start narxning 2 foizi — bu boshlangʻich raqam, savdo qizib ketsa u oʻsadi.
Kuniga 300 ta lot chiqadigan bozorda asosiy qiyinchilik — yutish emas, oʻzingizga mos lotni oʻz vaqtida koʻrish. Tender Radar toʻrtta maydonchadagi eʼlonlarni bir joyga yigʻadi, firmangiz profiliga mos keladiganini ajratadi va har bir lot boʻyicha kutilayotgan gʻolib narxi hamda sizning eng past chegarangizni hisoblaydi.
