Bazamizda 322 628 ta davlat savdosi yigʻilgan, shulardan 93 038 tasi yakunlangan — yaʼni gʻolib narxi maʼlum. Shu maʼlumotni ketma-ket koʻrib chiqqanda bitta narsa tez koʻzga tashlanadi: yangi qatnashuvchilar pulni tasodifan yoʻqotmaydi. Ular takrorlanadigan beshta joyda yoʻqotadi.
Quyida oʻsha beshtasi. Har biriga «amalda nima boʻladi» degan qismni qoʻshdik — chunki xatoning oʻzi emas, uning narxi muhim.
1. TZ ni oʻqimasdan narx berish
Eʼlonda lot nomi va start narxi turadi. Lekin buyurtmachi aynan nimani xohlayotgani texnik topshiriqda (TZ) yozilgan: oʻlchamlar, material, sifat talabi, yetkazish muddati, qadoqlash, toʻlov sharti. Koʻpchilik lot nomini oʻqib, taʼminotchisiga qoʻngʻiroq qilib, shu zahoti narx beradi.
Amalda nima boʻladi. Lot roʻyxatidagi pozitsiyalar bilan TZ dagi pozitsiyalar har doim ham bir xil boʻlavermaydi — biri boshqasida yoʻq boʻlishi, oʻlchami yoki materiali boshqacha yozilishi mumkin. Narxni lot roʻyxati boʻyicha hisoblab yutasiz, keyin TZ boʻyicha yetkazishga toʻgʻri keladi. Farqni oʻz choʻntagingizdan toʻlaysiz, chunki shartnoma TZ ga havola qiladi, sizning hisobingizga emas.
Yana bir tez-tez uchraydigan holat — yetkazish muddati. TZ da 10 дн. yozilgan boʻlsa, taʼminotchingiz esa molni 25 kunda keltirsa, siz jarima toʻlovchi tomonga aylanasiz.
Qiladigan ishingiz oddiy: TZ ni yuklab oling, lot roʻyxati bilan qator-qator solishtiring va nomuvofiqlik topsangiz buyurtmachidan yozma aniqlashtirish soʻrang. Ogʻzaki javob hech qanday hujjat emas.
2. Tannarxni hisoblash oʻrniga taxmin qilish
Ikkinchi xato eng qimmati. Odam taʼminotchidan mol narxini oladi, start narxdan ayiradi va «foyda shuncha» deb oʻylaydi. Aslida u faqat bitta xarajatni hisoblagan.
Toʻliq tannarxga kamida shular kiradi:
- molning oʻzi
- transport va yuklash-tushirish
- qadoqlash, agar TZ talab qilsa
- sertifikat va ekspertiza xarajatlari
- soliq
- kafolat va xizmat koʻrsatish majburiyati
- pulning kechikishi — davlat pulni shartnoma va dalolatnomadan keyin toʻlaydi, shu muddatda aylanma mablagʻingiz oʻsha lotda qotib turadi
- zakalat — u ham bloklangan pul
Oxirgi ikkitasi doim unutiladi. Zakalat boʻyicha raqam aniq: 2026-yilda 65 887 ta lotda zakalat talab qilingan va u oʻrtacha start narxning 2 foizi boʻlgan. Jami 918 milliard soʻm firmalarning hisobida bloklangan holatda turibdi. Bu pul sizda boʻlsa ham, ishlatib boʻlmaydi.
Amalda nima boʻladi. Qogʻozda sezilarli foyda koʻrinadi. Transport, soliq va ikki oylik kutish hisobga olinganda undan juda oz qoladi. Keyin narx auksionda biroz pastroq ketadi va siz nol bilan ishlaysiz — eng yaxshi holatda.
Maslahat: tannarxni pozitsiya boʻyicha hisoblang, umumiy summa boʻyicha emas. Koʻp lotda bitta-ikkita pozitsiya butun lotni zararga aylantiradi — qolganida foyda boʻlsa ham.
3. Narx urushiga tayyorgarliksiz kirish
Auksion boshlanganda hisob-kitob qilishga vaqt qolmaydi. Raqiblar narxni tushiradi, siz ham tushirasiz, va qaysidir daqiqada oʻzingiz yozib qoʻymagan chegaradan oʻtib ketasiz.
Raqamlar buni aniq koʻrsatadi. 27 995 ta tugagan auksionni ishtirokchilar soni boʻyicha ajratganimizda bogʻliqlik deyarli chiziqli chiqdi:
| Ishtirokchi soni | Savdo soni | Gʻolib narxining oʻrtacha tushishi |
|---|---|---|
| 1 шт. | 879 | −2,0% |
| 2–3 ta | 7 414 | −12,2% |
| 4–6 ta | 11 280 | −29,2% |
| 7–10 ta | 6 911 | −43,9% |
| 11+ ta | 1 511 | −58,8% |
Oʻrtacha ishtirokchi soni — 4,49 ta. Yaʼni odatdagi auksionda narx 29 foizga yaqin tushadi.
Umuman olganda barcha savdolarning 17 foizida narx 35 foizdan chuqur tushadi, auksionlarda esa bu koʻrsatkich 33 foiz — yaʼni har uchtadan bittasi. Qurilish mollari, yogʻoch va metall auksionlarida oʻrtacha tushish −29,9%.
Amalda nima boʻladi. Aytaylik, tannarxingiz start narxdan chorak baravar past — oʻzingizni xavfsiz his qilasiz. Lekin lotga yetti raqib kirsa, narx oʻrtacha 44 foizga tushadi va siz ikkita yomon variant orasida qolasiz: chiqib ketish yoki zarar bilan yutish.
Bu yerda yana bir tuzoq bor. Auksionda taklifingiz chuqur pastga tushsa, zakalat ham qayta hisoblanadi. Biz koʻrgan haqiqiy holatda zakalat 1,3 million soʻmdan 12 million soʻmga koʻtarilgan — firma savdoning eng qizgʻin daqiqasida pul topolmay chiqib ketgan.
Yechim texnik emas, intizomiy: savdodan oldin eng past narxingizni hisoblang, qogʻozga yozing va oʻsha chiziqda toʻxtang. Auksion qizigʻida odam oʻzining hisobiga emas, raqibning harakatiga qaraydi.
4. Buyurtmachi tarixini tekshirmaslik
Lot yaxshi koʻrinishi mumkin, lekin buyurtmachi yomon boʻlishi mumkin. Va bu oldindan koʻrinadigan narsa.
Nimaga qaraladi:
- Kim yutgan. Agar bitta buyurtmachida ketma-ket bir xil firma yutayotgan boʻlsa, uchinchi tomon uchun u yerda joy kam.
- Narx qancha tushgan. Buyurtmachining oʻtgan savdolarida narx odatda qanchaga tushgani — sizning taklifingiz uchun eng yaqin moʻljal.
- Nechta savdo bekor qilingan. Tez-tez bekor qilinadigan eʼlonlar — bu sizning tayyorgarlik vaqtingiz behuda ketishi degani.
- Toʻlov qanday ketgan. Bu ochiq maʼlumotda har doim ham koʻrinmaydi, lekin shu sohada ishlaydigan hamkasblardan soʻrab bilsa boʻladi.
Amalda nima boʻladi. Tayyorgarlikka bir hafta ketadi: TZ oʻqiladi, taʼminotchidan narx olinadi, hujjat yigʻiladi, zakalat bloklanadi. Keyin savdo bekor qilinadi yoki natija kutilganidan butunlay boshqacha chiqadi. Yoʻqotilgan pul katta boʻlmasligi mumkin, lekin yoʻqotilgan vaqt — eng kam tiklanadigan resurs.
5. Hujjatni oxirgi kunga qoldirish
Beshinchi xato eng koʻp uchraydigani va eng achinarlisi, chunki u narx bilan umuman bogʻliq emas.
Tanlov va otborda gʻolib faqat narx bilan aniqlanmaydi — hujjatlar bali ham hisoblanadi. Shuning uchun u yerda narx oʻrtacha atigi −5,4% (tanlov) va −12,4% (otbor) tushadi, narx urushi esa tanlovda deyarli uchramaydi. Yaʼni hujjati toʻliq odam kam tushirib ham yutadi.
Lekin hujjat paketi bir kunda yigʻilmaydi:
- soliq, bank va boshqa maʼlumotnomalar odatda eʼlon sanasidan keyingi sana bilan boʻlishi talab qilinadi
- kafolat xatlari rahbar imzosi va muhri bilan
- tajribani tasdiqlovchi shartnoma va hisob-fakturalar
- har pozitsiya boʻyicha texnik maʼlumot, rasm va sertifikatlar
Amalda nima boʻladi. Oxirgi kuni bitta maʼlumotnomaning sanasi toʻgʻri kelmaydi yoki skaner sifati talabga mos emas. Taklif rad etiladi. Butun tayyorgarlik — TZ tahlili, taʼminotchi bilan kelishuv, bloklangan zakalat — hech narsaga aylanadi.
Qisqa roʻyxat
Taklif berishdan oldin beshta savolga javobingiz boʻlsin:
- TZ ni oʻqidimmi va lot roʻyxati bilan solishtirdimmi?
- Tannarxga transport, soliq, zakalat va toʻlovni kutish muddatini qoʻshdimmi?
- Eng past narxim qancha va u qogʻozda yozilganmi?
- Bu buyurtmachining oʻtgan savdolari qanday ketgan?
- Hujjat paketim bugun tayyormi — ertaga emas?
Bu beshtasi bir kunlik ish emas, lekin bitta yomon lotning narxidan ancha arzon.
Tender Radar shu beshta savolning toʻrttasini avtomatik yopadi: firmangizga mos lotlarni toʻrtala maydonchadan yigʻadi, buyurtmachining oʻtgan savdolarini koʻrsatadi, oʻtgan 93 ming savdo asosida kutilgan gʻolib narxini bashorat qiladi va siz kiritgan taʼminotchi narxlari boʻyicha tannarx hamda eng past chegarangizni hisoblaydi. TZ ni oʻqish — baribir sizning ishingiz.
