«Qatnashmoqchiman, lekin qayerdan boshlashni bilmayman» — bizga eng koʻp beriladigan savol. Javobi uzun emas, va butun tayyorgarlik odatda bir haftaga sigʻadi.
Har kuni toʻrtta maydonchada 300 ga yaqin yangi lot eʼlon qilinadi, oylik hajm 7 dan 13 trillion soʻmgacha. Bu bozorga kirish uchun zavod ham, tanish ham kerak emas. Kerak boʻladigani quyida — tartib bilan.
Qadam 1. Elektron raqamli imzo (ERI) oling
ERI — firmangizning elektron qoʻl qoʻyishi. Usiz hech bir maydonchada roʻyxatdan oʻta olmaysiz va hech qanday taklif bera olmaysiz.
Uni odatda bankda yoki Davlat xizmatlari markazida rasmiylashtiriladi. Kalit firma rahbari nomiga beriladi va muddati cheklangan boʻladi — yaʼni bir necha yildan keyin yangilash kerak boʻladi. Muddati va narxi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib turadi, shuning uchun aniq raqamni oʻzingiz beradigan joydan tasdiqlang.
Bitta amaliy maslahat: ERI ni savdo boshlanishidan bir necha kun oldin oling, «ertaga kerak» degan holatda emas. Texnik muammo chiqsa, uni hal qilishga vaqt boʻlsin.
Qadam 2. Maydonchada roʻyxatdan oʻting
Davlat xaridlari toʻrtta asosiy maydonchada oʻtadi:
- xarid.uzex.uz — elektron auksionlar va doʻkon
- etender.uzex.uz — tanlov va eng yaxshi taklifni tanlash
- xt-xarid.uz — otbor, auksion va tenderlar
- tender.mc.uz — qurilish sohasidagi savdolar
Roʻyxatdan oʻtish firma nomidan qilinadi va odatda bepul. Bank rekvizitlari, STIR va ERI kalitingiz tayyor boʻlsin.
Muhim nuqta: bu maydonchalar bir-biri bilan bogʻlanmagan. Bittasida roʻyxatdan oʻtib, qolganini ochmasangiz — oʻzingizga mos lotlarning katta qismini shunchaki koʻrmaysiz.
Qadam 3. Kichik va oʻzingizga tanish lotni tanlang
Birinchi lotni tanlashda ikkita mezon hal qiladi: siz molni yaxshi bilasizmi va yetkaza olasizmi.
Amaliy filtrlar:
- Oʻzingiz sotadigan yoki yaxshi biladigan mol boʻlsin. Birinchi tenderda yangi sohani oʻrganishga urinmang.
- Kichik summadan boshlang. lotlarning yarmi 50 million soʻmdan arzon — ulardagi xato narxi past.
- Viloyatingizga yaqin boʻlsin. Transport arzon tushadi, yetkazish nazorati oson.
- Yetkazish muddati keng boʻlsin. 10 kunlik muddat taʼminotchingiz kechikishiga joy qoldirmaydi, 30 kunlik qoldiradi.
- Raqib kam boʻlgan yoʻnalish yaxshi. Auksionlarning 17 foizida ishtirokchi 0–1 ta boʻladi va bunday lotlarda narx oʻrtacha atigi 2 foiz tushadi. 36 foizida 4–6 ta ishtirokchi boʻladi — u yerda narx oʻrtacha 29,2 foizga tushadi.
Qaysi sohalarda lot koʻp chiqishini ham bilib qoʻygan foydali. Oxirgi bir yilda eng koʻp lot shu yoʻnalishlarda boʻlgan:
| Soha | Lot soni |
|---|---|
| Kitob va bosma mahsulotlar | 26 729 |
| Metall buyumlar va asboblar | 25 848 |
| Loyiha-smeta va muhandislik xizmatlari | 25 595 |
| Mashina, uskuna va ehtiyot qismlar | 22 597 |
| Qurilish-montaj ishlari | 20 425 |
| Elektr uskunalari | 19 430 |
Lotni tanlaganingizdan keyin texnik topshiriqni (TZ) yuklab oling va uni lot roʻyxati bilan solishtiring. Narxni TZ ni oʻqimasdan bermang — bu birinchi tenderda eng koʻp qilinadigan xato.
Qadam 4. Tannarxni toʻliq hisoblang
Bu qadamni yarim qilish — zarar bilan yutishning eng qisqa yoʻli. Tannarxga faqat mol narxi emas, balki shular ham kiradi:
- transport va yuklash-tushirish
- qadoqlash, agar TZ talab qilsa
- sertifikat va ekspertiza
- soliq
- kafolat majburiyati
- pulning kechikishi — davlat pulni shartnoma va dalolatnomadan keyin toʻlaydi
Oddiy misol bilan koʻrsatamiz. Raqamlar shartli, mexanikani koʻrsatish uchun olingan. Maktabga 500 ta stul kerak, start narx 100 million soʻm. Taʼminotchi sizga stullarni 78 millionga beradi. Transport, soliq va boshqa xarajatlar bilan tannarxingiz, aytaylik, 84 millionga chiqadi. Siz 92 million deb taklif berasiz — farqi 8 million sizniki.
Endi savol: raqiblar 92 milliondan pastga tusha oladimi? Agar lotga toʻrt-olti firma kirsa, oʻrtacha tushish 29,2 foiz, yaʼni narx 71 million atrofiga ketadi. Sizning tannarxingiz 84 million boʻlsa, oʻsha savdoga umuman kirmaslik kerak edi.
Shuning uchun taklif berishdan oldin eng past chegarangizni hisoblab, qogʻozga yozib qoʻying. Auksion qizigʻida hisob-kitob qilishga vaqt qolmaydi.
Qadam 5. Zakalat pulini tayyorlang
Zakalat — savdoda qatnashish uchun hisobingizda vaqtincha bloklanadigan kafolat puli. Yutqazsangiz qaytariladi, yutsangiz shartnoma kafolatiga oʻtadi.
2026-yilda 65 887 ta lotda zakalat talab qilingan, oʻrtacha miqdori — start narxning 2 foizi. Jami 918 milliard soʻm firmalarning hisobida bloklangan.
Ikkita narsani oldindan biling:
- Bloklangan pul — ishlatib boʻlmaydigan pul. Bir vaqtda beshta savdoda qatnashsangiz, beshta zakalat bir yoʻla muzlaydi.
- Taklif chuqur tushsa, zakalat oshishi mumkin. Biz koʻrgan haqiqiy holatda u 1,3 million soʻmdan 12 million soʻmga koʻtarilgan va firma savdoning oʻrtasida chiqib ketishga majbur boʻlgan.
Yaʼni zakalatni start narxdan emas, oʻzingizning eng past narxingizdan hisoblang.
Yutdingiz. Endi nima boʻladi
Bu qism koʻpincha tushuntirilmaydi, holbuki yangi qatnashuvchi uchun eng noaniq joy shu.
- Shartnoma. Gʻolib aniqlangandan keyin buyurtmachi bilan shartnoma imzolanadi. Unda yetkazish muddati, sifat talablari va kechikish uchun jarima shartlari boʻladi. Shartnomani imzolashdan oldin muddatni taʼminotchingiz bilan yana bir bor tekshiring.
- Yetkazib berish. Molni TZ da koʻrsatilgan manzilga, koʻrsatilgan muddatda olib borasiz. Hujjatlar — hisob-faktura, sertifikat, kafolat taloni — mol bilan birga ketadi.
- Dalolatnoma. Buyurtmachi molni qabul qiladi va qabul dalolatnomasi imzolanadi. Shu hujjat toʻlov uchun asos boʻladi. Dalolatnoma imzolanmaguncha pul haqida gap yoʻq.
- Toʻlov. Davlat pulni dalolatnoma imzolangandan keyin toʻlaydi. Bu vaqtda sizning puli allaqachon taʼminotchiga ketgan boʻladi.
Toʻrtinchi nuqta birinchi tenderda eng koʻp hayratga soladigan joy. Foyda hisobda koʻringan boʻlsa ham, pul hisobingizga ikki oydan keyin tushishi mumkin. Shuning uchun birinchi lotni shu muddatni moliyaviy jihatdan koʻtara oladigan hajmda tanlang.
Birinchi tenderdan nimani kutish kerak
Katta foyda emas. Maqsad boshqacha: jarayonni boshdan oxirigacha oʻz qoʻlingiz bilan oʻtkazish va firmangizga tarix yigʻish. Bajarilgan shartnoma keyingi tanlovlarda tajriba sifatida hisobga olinadi — va tanlovda narx oʻrtacha atigi 5,4 foiz tushadi, yaʼni u yerda kuchli hujjat paketi narxdan koʻra koʻproq ish beradi.
Yana bir ogohlantirish: yutib, keyin yetkaza olmaslik — eng qimmat xato. Zakalat kuyadi va firma obroʻsi zarar koʻradi. Shuning uchun taklif berishdan oldin taʼminotchidan yozma narx va muddat oling.
Tender Radar shu yoʻlning takrorlanadigan qismini oʻz zimmasiga oladi: firmangiz profiliga mos lotlarni toʻrtala maydonchadan bir joyga yigʻadi, buyurtmachining oʻtgan savdolarini koʻrsatadi, kutilgan gʻolib narxini bashorat qiladi va siz kiritgan taʼminotchi narxlari boʻyicha tannarx, eng past chegara hamda oʻsha narxdagi zakalatni hisoblaydi.
