Koʻpchilik «tender» deganda bitta narsani tushunadi: eʼlon chiqadi, kim arzon bersa oʻsha yutadi. Amalda davlat xaridlarida bir nechta savdo turi bor va ular bir-biridan shunchalik farq qiladiki, bitta firma birida muntazam yutib, ikkinchisida umuman yutolmay yurishi mumkin.
Farq shiorlarda emas, raqamlarda koʻrinadi. Bazamizdagi 93 038 ta yakunlangan savdoni turi boʻyicha ajratganimizda, gʻolib narxining start narxdan oʻrtacha tushishi besh baravardan koʻproq farq qildi.
Bitta jadval — uchta boshqa oʻyin
| Savdo turi | Yakunlangan savdo | Gʻolib narxining oʻrtacha tushishi | Narx urushi (35% dan chuqur tushish) |
|---|---|---|---|
| Auksion | 35 896 | −28,5% | 33% |
| Otbor | 31 458 | −12,4% | 11% |
| Tanlov (tender) | 25 323 | −5,4% | ~0% |
Umumiy holat: 93 038 ta savdoning 17 foizida narx 35 foizdan chuqur tushgan. Lekin bu oʻrtacha raqam hech kimga tegishli emas — u auksionda 33 foizga, tanlovda deyarli nolga aylanadi.
Shu jadvalni toʻgʻri oʻqish kerak. Bu «auksion yomon, tanlov yaxshi» degani emas. Bu — sizning tannarxingiz bir xil boʻlsa ham, uch turda yutish uchun butunlay boshqa narsa kerak degani.
Auksion: gʻolib eng arzon taklif bilan aniqlanadi
Auksionda mantiq eng sodda: start narx eʼlon qilinadi, ishtirokchilar narxni pastga tushiradi, savdo yakunida eng past taklif gʻolib boʻladi. Hujjatlaringiz talabga javob bersa kifoya — qolgan hammasi narxga bogʻliq.
Aynan shuning uchun bu yerda narx eng chuqur tushadi: oʻrtacha −28,5%, qurilish mollari, yogʻoch va metall boʻyicha esa −29,9%. Har uchta auksiondan bittasi narx urushiga aylanadi.
Auksionda yana bitta xususiyat bor, uni koʻpchilik hisobga olmaydi: zakalat. Oʻrtacha zakalat start narxning 2 foizi, lekin taklif chuqur tushganda u ham oʻsadi. Bizda qayd etilgan holatda zakalat savdo davomida 1,3 million soʻmdan 12 million soʻmga koʻtarilgan — firma pulni topolmay savdodan chiqib ketgan. Yaʼni auksionga kirayotganda «eng past narxim qancha» degan savol yonida «oʻsha narxda zakalatni toʻlay olamanmi» degan savol ham turishi kerak.
Auksionda nimani kuchaytirasiz: tannarx. Faqat tannarx. Yetkazib beruvchidan yaxshiroq shart, transportni arzonlashtirish, pulning kechikishini hisobga olish. Hujjatlaringiz chiroyli boʻlgani uchun sizga hech kim bir foiz ham bermaydi.
Otbor: oʻrtadagi holat
Otborda narx boʻyicha jonli kurash yoʻq — takliflar beriladi va buyurtmachi ularni taqqoslaydi. Shuning uchun bosim auksiondagidan ancha past: oʻrtacha tushish −12,4%, narx urushi savdolarning 11 foizida.
Bu turni koʻp firma eʼtibordan chetda qoldiradi, chunki u auksionchalik koʻrinmaydi va tanlovchalik nufuzli emas. Holbuki 31 458 ta yakunlangan otbor bor — bu auksiondan unchalik kam emas, va oʻrtacha marja ikki baravar keng.
Otborda nimani kuchaytirasiz: ikkalasini ham, lekin oʻlchov bilan. Taklifingiz shartlarga toʻliq mos boʻlishi shart — texnik parametrlarda bitta nomuvofiqlik taklifni oʻyindan chiqaradi. Narxda esa auksiondagidek chuqur tushishning hojati yoʻq.
Tanlov: gʻolib eng yaxshi taklif bilan aniqlanadi
Tanlovda narx yagona mezon emas. Komissiya taklifni majmua sifatida baholaydi va gʻolib koʻpincha hujjatlar bali bilan aniqlanadi. Natija raqamda koʻrinadi: oʻrtacha tushish atigi −5,4%, narx urushi esa deyarli uchramaydi.
Bu shuni anglatadiki, tanlovda siz narxni 30 foiz tushirmasdan ham yutishingiz mumkin — agar paketingiz raqiblarnikidan toʻliqroq boʻlsa. Komissiya odatda quyidagilarga qaraydi:
- Kafolat xatlari — yetkazish muddati va korrupsiyaga yoʻl qoʻymaslik boʻyicha, ikkalasi ham rahbar nomiga.
- Moliyaviy tozalik — soliq, MIB va bank maʼlumotnomalari, eʼlon sanasidan keyingi sana bilan.
- Tajriba — aynan shu sohadagi bajarilgan shartnomalar va hisob-fakturalar.
- Tovar haqida maʼlumot — har bir pozitsiyaning parametrlari, rasmlari va sertifikatlari.
Bu roʻyxat zerikarli koʻrinadi, lekin marja aynan shu yerda. Tanlovda bir kunlik hujjat ishi auksiondagi oʻn foizlik narx tushirishdan koʻproq foyda keltiradi.
Tanlovda nimani kuchaytirasiz: hujjat paketi. Sertifikatlar, maʼlumotnomalar sanasi, tajriba tasdiqlari. Narx — ikkinchi darajali qurol.
Qaysi turni qayerdan topasiz
Savdo turlari maydonchalar boʻyicha ham taqsimlangan:
- xarid.uzex.uz — elektron auksionlar va doʻkon
- etender.uzex.uz — tanlov va eng yaxshi taklifni tanlash
- xt-xarid.uz — otbor, auksion va tenderlar
- tender.mc.uz — qurilish sohasidagi savdolar
Ular bir-biri bilan bogʻlanmagan. Amalda koʻp firma bitta maydonchani ochadi va oʻziga eng mos keladigan turdagi savdolarni umuman koʻrmaydi.
Qachon kirmaslik kerak
Bu maqolaning eng qimmatli qismi — chiqib ketish qoidalari. Ular oddiy:
- Auksionda tannarxingiz start narxdan 28,5 foiz past boʻlmasa — oʻylab koʻring. Oʻrtacha tushish aynan shuncha, yaʼni start narxga yaqin turib yutishni rejalashtirgan boʻlsangiz, raqiblar hisobingizni buzadi.
- Auksionda zakalat oʻsishini koʻtara olmasangiz — kirmang. Savdo oʻrtasida pul topolmay chiqib ketish eng qimmat xato, chunki vaqt va zakalat allaqachon ketgan.
- Tanlovda paketingiz toʻliq boʻlmasa — narxni tushirib bu kamchilikni qoplab boʻlmaydi. Maʼlumotnoma sanasi notoʻgʻri boʻlsa, taklif umuman koʻrilmasligi mumkin.
- Otborda texnik parametr bitta joyda mos kelmasa — taklifni qayta koʻrib chiqing, yuborishga shoshilmang.
Bitta lotni rad etish — zarar emas. Zarar — hisobsiz kirib, oʻz puliga ishlab qolish. Auksionlarning uchdan birida narx 35 foizdan chuqur tushadi, yaʼni har uchinchi auksionda kimdir oʻz marjasini yoʻqotgan.
Xulosa
Uch tur — uch xil kasb. Auksionda siz narx bilan kurashasiz va yutish uchun tannarxingiz haqiqatan past boʻlishi kerak. Tanlovda siz hujjat bilan kurashasiz va tartibli firma katta chegirmasiz yutadi. Otbor ikkalasining oʻrtasida turadi va aynan shuning uchun eʼtibordan chetda qoladi.
Shuning uchun birinchi savol «bu lot menga tushadimi» emas, «bu lot qaysi turda» boʻlishi kerak. Javobga qarab tayyorgarlik butunlay oʻzgaradi.
Tender Radar shu tanlovni sizning oʻrningizga qisqartiradi: toʻrtta maydonchadan firmangiz profiliga mos lotlarni yigʻadi, har bir lot turini va oʻtgan savdolarga asoslangan narx urushi xavfini koʻrsatadi, hamda sizning eng past chegarangizni hisoblaydi. Model 93 ming yakunlangan savdoda oʻqitilgan, uning oʻrtacha xatoligi ±8,7 foiz punkt — yaʼni bu aniq bashorat emas, lekin taxmindan ancha yaxshiroq asos.
